Już na początku XV w. biskup chełmski Jan Biskupiec Zaborowski rozpoczął starania o przeniesienie stolicy biskupiej do Lublina. W 1425 r. papież Marcin V wydał nawet dwie bulle, które pozytywnie załatwiały powyższe starania. Jednak nie wprowadzono ich w życie na skutek silnego sprzeciwu ówczesnego biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego i sejmu sieradzkiego z 1425 r. W wyniku tego w tymże roku legat papieski kard. Lucyd unieważnił obydwie bulle. Do sprawy tej nie powrócono już do końca XVIII w. Stała się ona aktualna dopiero w okresie rozbiorów Polski. Zmniejszoną na skutek rozbiorów diecezję chełmską postanowiono powiększyć w 1790 r. (Pius VII dekretem z 20 lipca 1790 r. potwierdził Konstytucję Sejmu Czteroletniego o włączeniu do diecezji chełmskiej części ziem położonych za Wisłą, a należących dawniej do diecezji krakowskiej). Planowano równocześnie przeniesienie stolicy biskupiej do Lublina i zmienienie nazwy diecezji z chełmskiej na chełmsko-lubelską. Jednak Stolica Apostolska nie zgodziła się na to rozwiązanie.
Kiedy po trzecim rozbiorze Lublin znalazł się w granicach Austrii, gubernium galicyjskie wysunęło projekt zniesienia diecezji chełmskiej i utworzenie w jej miejsce diecezji lubelskiej. Projekt ten został zatwierdzony 10 maja 1803 r. przez Cesarza Franciszka II. Oficjalna data utworzenia diecezji lubelskiej przypada na 23 listopada 1805 r., kiedy to Pius VII wydał w tej sprawie bullę Quemadmodum Romanorum Pontificum. Katedra, Kapituła i biskupi zostali przeniesieni z Krasnegostawu do Lublina, jednak realizacja tych postanowień - ze względu na wojny toczone przez Napoleona - musiała ulec przesunięciu na termin późniejszy. Dopiero 19 października 1807 r. metropolita lwowski K. I. Kicki w Kolegiacie św. Michała wypełnił postanowienia papieskiej bulli. W tym samym roku zniesiono konsystorz krasnostawski, pozostawiając tylko jeden w Lublinie. Na katedrę wyznaczono dawny kościół jezuicki pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, ale ze względu na duże zdewastowanie świątyni, nie mogła ona początkowo spełniać swojej funkcji. Przez kilka lat nabożeństwa katedralne odprawiano w kolegiacie św. Michała, dopiero od 1832 r. w kościele pojezuickim. W tym samym roku przeniesiono tutaj parafię z dawnego kościoła kolegiackiego.
Diecezja lubelska posiadała zorganizowany aparat administracyjny przejęty po zlikwidowanej diecezji chełmskiej, mimo to była diecezją nową, utworzoną w czasie często zmieniających się uwarunkowań politycznych, z terytoriów kilku innych diecezji. Nie miała jeszcze ugruntowanej tradycji, co rzutowało na jej konsolidację. Wiele wysiłku włożyli pierwsi lubelscy biskupi, by odpowiednio zorganizować struktury diecezjalne. Wydarzenia polityczne XIX w. w rozdartej pomiędzy zaborców ojczyźnie, wielkie zrywy narodowe 1830 i 1863 r. czy też sprawa kasaty unii w chełmskiej diecezji unickiej, bardo silnie wpłynęły na historię Kościoła łacińskiego na terenie omawianej diecezji.
W kolejnych artykułach postaram się przybliżyć sylwetki poszczególnych biskupów lubelskich, ich działania na rzecz podległych im terenów z uwzględnieniem szerszego tła historycznego, które jak widać z perspektywy czasu miało wpływ na losy diecezji lubelskiej.
Cdn.

Oprac. na podstawie Diecezja lubelska. Informator. Informator historyczny i administracyjny, pod red. ks. Marka Zahajkiewicza.