Zapewne każdy z nas nieraz w życiu musiał zawrzeć jakąś umowę, np. sprzedając samochód, pożyczając pieniądze czy przyjmując darowiznę. Czynności te nazywamy cywilnoprawnymi i, niestety, podlegają one opodatkowaniu. Do katalogu czynności cywilnoprawnych należą: umowa sprzedaży, zamiany, pożyczki, darowizny, ustanowienia odpłatnej renty, umowa dożywocia, umowa o dział spadku, umowa o zniesienie współwłasności, ustanowienie hipoteki, umowa majątkowa małżeńska, umowa spółki, depozytu nieprawidłowego oraz ustanowienie odpłatnego użytkowania nieprawidłowego i ustanowienie odpłatnej służebności.
W ustawie o podatku od czynności cywilnoprawnych znajduje się obszerny katalog zwolnień od tego podatku. Nie zapłacimy go zatem od czynności cywilnoprawnych w sprawach alimentacyjnych, zatrudnienia, świadczeń socjalnych, nauki, szkolnictwa, oświaty. Zwolnienie od tego podatku dotyczy także umów sprzedaży rzeczy w postępowaniu egzekucyjnym i upadłościowym. Podatku nie płacimy także, gdy przynajmniej jedna ze stron z tytułu dokonania tej czynności na podstawie odrębnych przepisów jest opodatkowana podatkiem od towarów i usług lub jest zwolniona od tego podatku. Przepisy przewidują również ulgę (czyli zwolnienie) dla jednostek budżetowych, organizacji pożytku publicznego (jeżeli dokonuje czynności w związku z nieodpłatną działalnością) osób prawnych, których celem statutowym jest działalność naukowa, kulturalna, związana z ochroną środowiska, samorządu terytorialnego, Skarbu Państwa oraz Agencji Rynku Rolnego. Obowiązek zapłaty podatku powstaje z chwilą dokonania czynności prawnej, czyli z chwilą zawarcia umowy, i spoczywa na stronach tej umowy. Co to oznacza? Obie strony muszą zapłacić dany (wyliczony) podatek. Dla organu podatkowego nie mają znaczenia postanowienia umowy, z których wynika, że strony ustaliły, kto ma zapłacić podatek; może wezwać do zapłaty obie strony, mimo że strony ustaliły, że zapłaci np. pożyczkobiorca.
Generalnie podatek płaci podatnik. Jeśli jednak sprawa dotyczy umowy majątkowej zawieranej przed notariuszem, nie musimy sobie zaprzątać głowy wypełnianiem deklaracji podatkowej. W takim przypadku naszym obowiązkiem podatkowym zajmie się notariusz. Pobierze od nas wyliczoną kwotę i wpłaci ją na rachunek organu podatkowego. Dodatkowo przekaże też fiskusowi odpis sporządzonego aktu notarialnego stanowiącego podstawę opodatkowania.
Jeśli podatek musimy zapłacić sami, konieczne jest wypełnienie deklaracji w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC-1). W deklaracji musimy wpisać: adres i nazwę organu podatkowego (będzie to naczelnik urzędu skarbowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania strony umowy), która ze stron umowy dokonuje zapłaty podatku, przedmiot opodatkowania (wskazać konkretną umowę), podstawę opodatkowania. Musimy też wyliczyć należny podatek przy zastosowaniu odpowiedniej stawki. Pamiętajmy, że podatek musimy zapłacić w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy. A oto skala podatku:
- 38 zł od umowy majątkowej małżeńskiej,
- 2 proc. od kwoty lub wartości przy umowie pożyczki,
- 1 lub 2 proc. liczone od wartości rynkowej rzeczy lub prawa majątkowego nabytych ponad wartość udziału w spadku - przy umowie o dział spadku,
- 1 lub 2 proc. liczone od wartości rynkowej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego - przy umowie sprzedaży,
- 19 zł od ustanowienia hipoteki na zabezpieczenie wierzytelności o wysokości nieustalonej, a na zabezpieczenie wierzytelności istniejących 0,1 proc. od kwoty zabezpieczonej wierzytelności.
Sprzedaż rzeczy ruchomych, jeżeli podstawa opodatkowania nie przekracza 1000 zł, jest zwolniona od podatku od czynności cywilnoprawnych. Dotyczy to także samochodów. Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych przewiduje zwolnienie od podatku pożyczek zawieranych pomiędzy osobami zaliczanymi do I grupy podatkowej, w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn, do wysokości kwoty niepodlegającej opodatkowaniu tym podatkiem. W skład I grupy podatkowej w rozumieniu tych przepisów wchodzi najbliższa rodzina (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, pasierb, zięć, synowa, teściowie, rodzeństwo, ojczym, macocha). Kwota, która nie podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, wynosi obecnie 9637 zł i jest liczona w ciągu 5 lat od ostatniego nabycia.
W przypadku pożyczek w gronie pozostałych osób, zwolnione od podatku są pożyczki, których łączna kwota od tego samego podmiotu nie przekracza w ciągu kolejnych 12 miesięcy 1000 zł.

(E)